Bartels, M. H. 2014. Portugese pracht uit de Westfriese Gouden Eeuw, in: Archeologie in West-Friesland 12.

Please download to get full document.

View again

of 8
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Similar Documents
Information Report
Category:

Health & Medicine

Published:

Views: 40 | Pages: 8

Extension: PDF | Download: 0

Share
Description
Bartels, M. H. 2014. Portugese pracht uit de Westfriese Gouden Eeuw, in: Archeologie in West-Friesland 12.
Tags
Transcript
  Gemeente Hoorn   2  Archeologie in West-Friesland Portugal en de Lage Landen  Op de wereldkaart liggen het koninkrijk Portugal en de Zeven Verenigde Provin-cies niet ver van elkaar. Zij kennen op-merkelijke overeenkomsten. Door de lig-ging van beide landen aan open zee en de bescheiden omvang van de bevolking  was het moeilijk om op het land tot ge-biedsuitbreiding te komen. De economi-sche en territoriale expansie moest over zee worden gezocht. Door het uitrusten  van handelsvloten ontdekten zij de we-reld. Daarnaast werden handelsposten gesticht en ondersteunde de vloot de agressieve handelspolitiek. Met het ver-diende geld vulde men de staatskas. Bei-de landen kenden in verschillende fases  van hun geschiedenis ook een diepgaand conflict met landsheer of buurland Span-je. Zij waren deels economisch van elkaar afhankelijk, maar waren gelijktijdig riva-len die elkaar op leven en dood bevoch-ten en indien mogelijk de zwakte van de ander listig uitbuitten. De uitwisseling  waren populair totdat via Portugal het eerste Chinese porselein werd ingevoerd. De kwalitatief hoogwaardige Chinese borden, kommen en schalen waren zeer gewild in de huishoudens, maar zij wa-ren schaars en zodoende duur. De lokale majolicabakkers in Portugal en De Repu-bliek en later ook plateelbakkers namen de decors van het Chinese porselein maar al te graag over. Zowel het Delfts aarde- werk als de Portugese faience kennen een beschildering die een samensmel-ting is van internationale stijlen: Chinees, Moors, Mediterraan en eigen toevoegin-gen. Typerend voor de Portugese faience is de snelle stijl van schilderen met een  vrij dikke penseel. Dat is geheel anders dan het fijne, gedetailleerde schilderwerk op Chinees porselein. De witgele po-reuze baksels van Portugese faience zijn enigszins vergelijkbaar met die van Delfts aardewerk maar anders dan het klinkend hard gebakken Chinese porselein. De glazuren van Delftse en Portugese faience zijn vaak even wit, maar soms grijswit of gelig. De vormen zijn vaak gelijk.In de Westfriese bodem komt keramiek uit alle windstreken tevoorschijn: Chinees en Japans porselein, Delfts blauw, majo-lica, Italiaans blauw en wit aardewerk en blauw-witte Portugese faience uit de peri-ode 1590 en 1670. Het Chinees porselein in West-Friesland komt voor vanaf onge- veer 1580, en wordt zodoende vaak sa-men met Portugese faience gevonden. De aangetroffen hoeveelheid Portugees ma-teriaal is vaak laag in vergelijking met de  voorwerpen van lokaal gemaakt rood- en  wit aardewerk waarmee werd gekookt en de steengoed kannen waaruit werd ge-dronken. Het Portugees vormt vaak nog geen 0,5 % van de totale keramiek uit de Gouden Eeuw. Toch is het mogelijk om tussen het andere blauw-witte materiaal op basis van schilderstijl, thema’s, date-ring en vorm de groep bijzondere ‘exoten’ te onderscheiden. Behalve tinglazuuraar-dewerk, wordt ook roodbakkend Portu-gees sieraardewerk, ingelegd met witte kiezelsteentjes gevonden. De zeven zeeën De politieke en economische verhoudin-gen in Europa in de 15 de  en 16 de  eeuw wij-zigden drastisch. Tot in de 15 de  eeuw ver-liep in Noordwest-Europa de handel via de kustvaart, over rivieren en landwegen. Steden maakten handelsafspraken zoals binnen de Hanze. De Noordwest-Euro-pese netwerken sloten aan bij die in het mediterrane gebied met belangrijke stads-staten als Genua en Venetië. Bij de han- Europa vormde in de Hollandse Gouden Eeuw (1570-1650) een smeltkroes van culturen, smaken en stijlen. Door de internationale handel en zeevaart kwa-men de Westfriezen in aanraking met zaken die nooit eerder hadden gezien. Op de tafels van de welgestelde Westfriezen verschenen Chinese porseleinen schotels maar ook Portugees aardewerk. Bij opgravingen in West-Friesland  worden de laatste jaren regelmatig Portugese blauw-witte borden gevonden. Ze duiden Europese handel in zout, hout en graan langs de Atlantische-, Noord-zee- en Oostzeekusten waaraan de Westfriezen actief deelnamen.  van kennis, het zenden van handelsmis-sies en ambassadeurs, het afdwingen van monopolies, maar ook het opnemen van religieuze vluchtelingen, de Sefardische  Joden, verdiepten en verbreedden de re-laties tussen Portugal en De Republiek in de Gouden Eeuw. Blauw-wit uit de grond  Tijdens archeologische opgravingen in de  Westfriese steden en dorpen wordt veel keramiek gevonden. Dit hard gebakken materiaal blijft in de grond goed bewaard.  Veel Westfriezen konden zich in de Gou-den Eeuw wat veroorloven en bezaten relatief veel spullen. Zij kochten nieuwe of tweedehands goederen. Wat betreft serviezen viel het blauw-witte tafelgoed in de smaak. Dit valt onder te verdelen in porselein uit China en Hollands aarde- werk met tinglazuur – majolica en faience - afkomstig van de Atlantische en Medi-terrane kusten. De veelkleurige majolica borden uit Italië en de Nederlanden zelf   Archeologie in West-Friesland 3   delsposten van deze stadsstaten aan de zuidoostelijke zijde van de Middellandse Zee sloten de karavanen uit het Midden-Oosten en Klein-Azië weer aan. Voor al deze netwerken gold dat bescheiden hoe- veelheden goederen en producten over middellange afstanden, langs gevaarlijke routes met veel belastingheffing werden  vervoerd. Het systeem stortte door oor-logsgeweld en gebrek aan innovatie in. Maar vraag naar specerijen, zijde, hout en zout bleef groot.  Waar de landen bij de zee zoals Holland en Portugal eerst in de periferie van Eu-ropa lagen, kwamen zij door technologi-sche en economische veranderingen juist in het centrum van de ontwikkelingen terecht. Op zoek naar de verloren mark-ten en gemotiveerd door hoge verkoop-prijzen rustten de Portugezen in de 15de eeuw expedities langs de Afrikaanse kus-ten uit. Bartolomeu Diaz bereikte in 1488 Kaap Goede Hoop. Tijdens de expedities  van Vasco da Gama werden de kusten  van het Indiase schiereiland ontdekt. De ‘carracas’ –schepen van de Portugezen, door de Hollanders ‘kraken’ genoemd,  voeren met hun lading zoals Chinees porselein de hele wereld over. Hiervan is de naam ‘kraakporselein’ ook afgeleid. De Portugezen stichtten handelsposten in Goa (1510) en op Ceylon. De Portugese invloed reikt begin van de 16de eeuw tot aan Malakka (1511) in Zuidoost-Azië  waar eveneens een handelspost kwam. De sprong naar het Verre Oosten en de Gordel van Smaragd kwam in de jaren daarna. Op de Molukken (1512) maar ook op de kusten van China veroverden de Portugezen strategische plekken om handel te drijven. In 1543 werd bij toe- val Japan ontdekt. De eerste zekere han-delspost voor de kust van China werd in 1557 Macao. Vanaf dit eiland kwam een geregelde handel tussen Japan en China met Portugal op gang. De verhalen op-geschreven door ontdekkingsreiziger en avonturier Fernão Mendes Pinto uit 1569 maakten grote indruk in Europa. Het Por-tugese wereldrijk was op de toppen van zijn macht.De macht en economische kracht wekte ook belangstelling in West-Friesland. De in 1544 in Enkhuizen geboren Dirck Ger-  4  Archeologie in West-Friesland ritz Pomp werd door zijn ouders op 11-ja-rige leeftijd naar Lissabon gezonden om daar Portugees en Spaans te leren en han-delskennis op te doen. Zij hadden scherp gezien dat de toekomst voor hun zoon in de handel op de wereldzeeën lag. In 1568  vertrok Dirck op een Portugees schip naar Goa in India. In 1573 voer hij naar China en Japan, een reis van 29.000 km. In 1583 ontmoette hij in Goa een andere Enkhuizenaar, Jan Huygen van Linscho-ten, de wegbereider van de Hollandse  vloot naar Indië. Beide Westfriezen ken-den elkaar niet, maar sloten ver van huis direct vriendschap. Na nog een tweede reis naar China en  Japan, kwam Dirck 35 jaar later in 1590 als rijk man weer terug in Enkhuizen. Hij kreeg de bijnaam ‘Dirck China’. Van Linschoten en Pomp deden tijdens hun reizen belangrijke detailinformatie over het Portugese wereldrijk, de vaarroutes en vooral de handelswaar op de wereld-markten en in Portugal. Deze zaken kwa-men goed van pas want de rijkdom en het succes van de Portugezen stimuleerde de Hollanders en Westfriezen om de concur-rentie aan te gaan. Dat resulteerde onder andere in 1602 in de oprichting van de  VOC. Zout, hout en graan, suiker, wijn, port en kurk, In de Gouden Eeuw was een groot deel  van de welvaart van West-Friesland af-komstig van de handel over zee. Binnen de Westfriese Omringdijk produceerde men veel zaken die waardevolle handels- waar vormden, zoals kaas, vlees, haring, bier, wapens en paarden. De bederfelijke  waar werd geconserveerd door deze te roken, te zouten of te drogen. Zo bleef het voedsel op de verre reizen lang goed.   Archeologie in West-Friesland 5   Bij de productie van levensmiddelen was daarom zout en hout nodig. Zout was no-dig om haring, rundvlees en kaas te pe-kelen en eikenhout om tonnen te maken  voor het verpakken van haring en zout  vlees. In West-Friesland was geen zout en geen bruikbaar hout aanwezig. Zowel grote hoeveelheden zout als hout geschikt  voor de vervaardiging van kuipen en ton-nen moesten worden geïmporteerd. Ei-kenhout kwam uit het stroomopwaartse gebied van de Rijn en gedurende de Gou-den Eeuw steeds meer uit de landen langs de Oostzee en Scandinavië. Uit Noorwe-gen, Zweden en Estland werd tevens het zilverspar en de fijnspar geladen. Van dit naaldbomenhout werden later niet al-leen tonnen gemaakt; het werd vooral als bouwmateriaal toegepast in dijken, sluizen, bruggen en vooral stadhuizen en stolpboerderijen. De grootse consument  was de scheepsbouw.De Westfriese reders en schippers speci-aliseerden zich in het vervoer van bulk-goederen en de vaart langs de havens  van de Europese kusten. Hoorn en Enk-huizen bezaten grote koopvaardijvloten die hun opdrachten veelal van de koop-lieden uit Amsterdam ontvingen. Zo ont-stond een handelsvaart die via veel vaste routes verliep; eerste graan halen in de Oostzee, bijvoorbeeld in het Pruisische Koningsbergen of Danzig. Dan door naar de Atlantische kusten en lossen in  Aveiro, Lissabon of Setúbal en vervolgens geladen met grof zout terug naar Hoorn of Enkhuizen. Aldaar weer laden met koopmanswaar als vis, vlees, kaas, laken, huishoudelijke artikelen, wapens en door naar Noorwegen om hout in te schepen. Met het hout weer naar Portugal en met zout weer terug naar huis. De schepen die dit hout en zout vervoer-den werden ‘Houthaalders’ en ‘Zouthaal-ders’ genoemd. Zij werden gebouwd op de werven in Hoorn en Enkhuizen maar ook in Edam, Zaandam en Amsterdam. De hogere rangen aan boord waren veel-al woonachtig in de Waterlandse en West-friese dorpen en steden.De Westfriese schepen lagen in de be-langrijkste Portugese zouthaven Setúbal  vaak lang voor anker. Het laden kostte tijd, de wind moest gunstig zijn en de bemanning verveelde zich regelmatig. Uit de registers van de stad Setúbal blijkt dat de Hollandse bemanningen berucht  waren om hun losbandigheid in deze havens. Families hielden hun dochters thuis; wijn en port vloeide rijkelijk in de havenkroegen. De schepen brachten ook  welvaart en de bemanning liet de es-cudo’s, guldens en florijnen flink rollen. Setúbal was de belangrijkste zouthaven  van Europa. Het was hier, maar ook in andere Portugese havens dat snuisterijen  voor thuis werden aangeschaft: fraai Por-tugees aardewerk, Chinees porselein en zaken uit de Nieuwe Wereld als kokosno-ten, een aapje, een papegaai of zelfs een cavia. De zeelieden kwamen met mooie spullen thuis. Het lijkt er niet op dat vanuit Portugal gro-te handelspartijen eenvormige keramiek hun weg vonden naar de Lage Landen, zoals vanuit Italië en China wel het geval  was. Daartoe zijn de vormen en decors  van het Portugees tinglazuur aardewerk dat in West-Friesland is aangetroffen van te matige kwaliteit. Het ziet er naar uit dat het om kleine handelspartijen en ‘private cargo’ gaat, bestaande uit borden, kopjes en bijzondere objecten. Als belangrijke handelswaar wordt dan ook nergens ge-noemd in de Amsterdamse bevrachtings-registers. Geloof, Hoop en Liefde De meeste Portugese objecten dateren tussen 1625 en 1650. Het gaat om bor-den, schoteltjes, koppen en kannen. Uit-zonderlijke vormen zijn plooischotels,  wijwaterbakjes en pispotten. De decors op de voorwerpen kennen een aantal thema’s. Hartjes, pijlen en echtparen dui-den op liefde en trouw. Daarnaast zijn er heraldische wapens, met name die  van Portugal, maar ook familie- en fan-tasiewapens. Combinaties van wapens en liefdessymbolen komen ook voor. Geometrische motieven uit de mediter-rane en Arabische wereld worden even-eens toegepast. Chinoiserie is het meest  voorkomend. Met name in de opdeling  van de randen van de borden in pane-len en de beschildering van de randen zijn de verbasterde Chinese motieven te herkennen zoals boekrollen en het arte-misia blad. Deze motieven zijn door de Portugese schilders vervormd tot spin-nen: de ‘aranhões’. Ook het Chinese ‘servetwerk’, een opvulling met geome-trische patronen, krijgen een Portugese  vertaalslag. Zo worden de chrysanten  verwaaide zonnebloemen, rotspartijen en vergezichten met pagodes worden een glooiend landschap en pioenrozen en ronde toffees met losse wikkels. Een mix van bovengenoemde stijlen, voor-zien van Portugese familienamen, rui-ters en jachttafrelen maken de hybride compleet. Alle decors zijn uitgevoerd in blauw. Pas in de periode na 1650 lijkt ook paars te worden toegepast en komt het zogenaamde kantkloswerk voor. Waarschijnlijk begrepen de Portugese schilders en de Westfriese consumenten  weinig van de Chinese beeldtaal. De Eu-ropese heraldische wapens en liefdes- voorstellingen sloten meer aan bij de leef- wereld van de zeelui. Wellicht dat zij juist  voorwerpen met deze decors kozen om mee naar huis te nemen.
Recommended
View more...
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks
SAVE OUR EARTH

We need your sign to support Project to invent "SMART AND CONTROLLABLE REFLECTIVE BALLOONS" to cover the Sun and Save Our Earth.

More details...

Sign Now!

We are very appreciated for your Prompt Action!

x