Geschiedenis van de Bidweg van de Sterre der Zee in Maastricht

of 30
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Information Report
Category:

Sports

Published:

Views: 23 | Pages: 30

Extension: PDF | Download: 0

Share
Description
De Bidweg van de Sterre der Zee in Maastricht heeft een zeer oude geschiedenis. Ze is vijf eeuwen geleden ontstaan bij de paters Franciscanen, die traditioneel op Paasmaandag, vanuit hun klooster aan de Sint-Pieterstraat (het huidige archiefgebouw)
Tags
Transcript
    1 Geschiedenis van de Bidweg van de Sterre der Zee in Maastricht Régis DE LA H AYE   De Bidweg van de Sterre der Zee in Maastricht heeft een zeer oude geschiedenis. Ze is vijf eeuwen geleden ontstaan bij de paters Franciscanen, die traditioneel op Paasmaandag, vanuit hun klooster aan de Sint-Pieterstraat (het huidige archiefgebouw) een grote processie hielden met het Mariabeeld, dat later Sterre der Zee werd genoemd. De Bidweg is een route langs een aantal straten in Maastricht die men al biddend aflegt. De Bidweg begint bij het beeld Onze Lieve Vrouw Sterre der Zee en eindigt daar ook. De Bidweg wordt sindsdien via dezelfde route gelopen. Het tracé is slechts één keer aangepast, toen de Franciscanen vanaf 1700 hun nieuwe klooster aan de huidige Minderbroedersberg betrokken. Men kan de Bidweg alleen lopen, in stilte. Wanneer het beeld van de Sterre der Zee meegedragen wordt, spreekt men van een “Grote Bidweg”. De Bidweg wordt nog altijd gelopen, nog altijd volgens dezelfde route, en behoort daarmee tot het religieus-cultureel erfgoed van Maastricht. Het genadebeeld van de ‘ Sterre der Zee ’ , dat zich tegenwoordig bevindt in de Basiliek van Onze Lieve Vrouw Tenhemelopneming, behoorde van oorsprong aan de paters franciscanen oftewel Minderbroeders van de Sint-Pieterstraat, het tegenwoordige Rijksarchief. Voor zover we in de geschiedenis terug kunnen gaan, stond het beeld in de oude franciscanenkerk in de kapel aan de zuidzijde van het priesterkoor. Pater Cornelis Thielmans beschrijft de kapel en het beeld in zijn Nederlandstalig boekje als volgt: “ Inde kerck op de rechter syde is de Capelle van ons Lieve Vrouwe daer haar beeldt in is een weynich grooter dan vier voeten / draghende op de slincke handt het Kindeke  Jesus / ende tis gestelt boven den outaer  ” . 1   Documentatie en archieven, oude periode Voor zover we kunnen teruggaan, want het grote probleem met historisch onderzoek naar het beeld van de Sterre der Zee en naar de Bidweg, is het gebrek aan archieven. De franciscanen van Maastricht zijn tot drie maal toe uit hun kloostergebouw verdreven (1578, 1639, 1796), en zijn dus meerdere keren verhuisd. Daarbij is ook regelmatig het archief verdwenen of vernietigd. Het Rijksarchief in Maastricht heeft slechts 1  Henricus Sedulius, T  ’   Boek van Ons Lieve Vrouwe van Maestricht  , vertaling door Cornelius Thielmans (Leuven 1612), p. 22-23.    2 een klein archief van de Franciscanen (slechts 30 cm), het Archief in Utrecht beheert het archief van de Franciscanen van Nederland. Maar gelukkig hebben de franciscanen zelf in de loop der eeuwen meermalen ervoor gezorgd de historie op schrift te stellen. De eerste schrijver die de geschiedenis en de devotie tot het Mariabeeld van de franciscanen –  want het heet dan nog lang niet ‘ Sterre der Zee ’   –  op schrift heeft gesteld was de franciscaan Henricus Sedulius (zijn naam is de latinisatie van Hendrik de Vroom), in zijn boek Diva Virgo Mosæ-Traiectensis  ( ‘ de goddelijke Maagd van Maastricht ’ ), uitgegeven bij Joannes Moretus in Antwerpen in 1609. 2  Bij gebrek aan archiefmateriaal was hij allereerst aangewezen op eigen herinneringen. Zo beschrijft hij de processie van Paasmaandag van 1608, waaraan hij zelf deel mocht nemen. Ook deed hij aan wat historici tegenwoordig oral history  noemen, geschiedschrijving door het ondervragen van oudere bewoners over hun herinneringen en over gebeurtenissen van vroeger, en dat zijn meestal juist die zaken die niet in officiële overheidsarchieven te vinden zijn. Daarmee is hij heel modern, want oral history  is pas in de huidige geschiedschrijving een erkende methode. Bij de opgetekende verhalen gaat het begrijpelijkerwijs meestal over gunsten die de gelovigen mochten ontvangen op voorspraak van Maria, en natuurlijk de wonderen. Sedulius schreef echter in het Latijn, de geleerdentaal, en het bleek natuurlijk snel nodig een boekje in de volkstaal uit te geven. Daar zorgde pater Cornelis Thielmans voor, die het werk van Sedulius vertaalde, en het in Leuven in 1612 publiceerde onder de titel T  ’ Boeck van Ons Lieve Vrouwe van Maestricht . De schenker van het beeld Volgens Sedulius, de eerste geschiedschrijver, zou het Mariabeeld vóór 1474 aan de franciscanen geschonken zijn door een zekere Nicolaus van Harlaer, toen deze op latere leeftijd bij hen intrad. Hij zou op de leeftijd van 101 jaar overleden zijn, en begraven vóór het Maria-altaar. Op zijn grafschrift stond: “ In het jaar des Heren 1474, op de 25 e  der maand mei, overleed de adellijke heer Nicolaus, ridder van Harlaer, Minderbroeder, in de ouderdom van 101 jaar, raadsman en opperhofmeester van heer Lodewijk van Bourbon, bisschop van Luik. Moge de barmhartige God hem genadig zijn. Amen ” . Onder de naam Harlay komt deze Nicolaus ook voor in het Necrologium van het franciscanenklooster, weliswaar op de datum van 25 maart. In feite heette hij Nicolas de Harlay, en was hij raadsheer van Lodewijk van Bourbon, bisschop van Luik van 1456 tot 1482. Hij wordt met naam en functie vermeld in een akte van 4 maart 1468, waarbij de inwoners van Luik de financiering goedkeuren van de oorlogslast van 50.000 pond die hun is opgelegd in de vredesovereenkomst na de verovering van het prinsdom Luik door de hertog van Bourgondië: ‘ Nycolas de Harley, maistre d ’ hostel de notre dit très reverend pere et seigneur  ’ . 3   Eerste berichten over verering De eerste berichten over een echte volksdevotie rondom het Mariabeeld van de franciscanen hebben we pas in de zestiende eeuw. Er vonden gebedsverhoringen en wonderbaarlijke genezingen plaats, waardoor de devotie sterk werd aangewakkerd. Sedulius vermeldt in zijn boekje enkele gevallen van wonderbaarlijke genezingen. Daarbij vinden we ook de eerste vermeldingen van de Bidweg. Al in 1532 is er in het cedulenboek van de stad Maastricht sprake van een jaarlijkse processie op Paasmaandag vanuit de Minderbroederskerk, waarbij “ dat bielt van onsser liever Vrouwen ”  werd omgedragen. 2  Henricus Sedulius,  Diva virgo Mosae-Trajectensis  (Antwerpen 1609). 3  Em. Fairon,  Régestes de la Cité de Liège, t. IV (1456-1482)  (Liège 1939), acte n° 1044, vermelding van Nycolas de Harley op p. 272. Origineel : Archives Départementales Lille, Chambre des Comptes, B 837, pièce 16.171.    3 Verbanning en terugkeer De geschiedenis van de Bidweg is de geschiedenis van het beeld. De Bidweg volgt het beeld. De Bidweg begint en eindigt daar waar het beeld staat. Zonder beeld geen Bidweg. Wanneer in 1578 de stad Maastricht door Staatse troepen wordt bezet, en de franciscanen worden verbannen, wordt het Mariabeeld in veiligheid gebracht in het huis van Jan van Keulen, molenaar van de leerlooiers, op de molen op de Jeker, aan de Grote Looiersstraat, bij de Lurepoort (Looierspoort). Daarna werd het beeld gebracht bij de zusters van de Nieuwenhof, en uiteindelijk buiten de stad, op Sint-Pieter, in veiligheid gebracht, in het huis van Maria Luckers. Aan de onderduikperiode in de Nieuwenhof refereert de legende De Slag van den Soldaat in het boekje Legenden van de Sterre der Zee  van Ad Welters. 4  Wanneer dan op 29 juni 1579 de stad Maastricht door Alexander Farnese en de Spanjaarden wordt ingenomen, breekt er een periode aan van rekatholisering, die duurt tot 1632. Voor de franciscanen, die weer mogen terugkeren in de stad, is de Spaanse periode een bloeiperiode voor de verering van het Mariabeeld. Een serie wonderbaarlijke genezingen doet de bedevaartgangers in grote getale de weg naar het franciscanenklooster vinden. Pausen verlenen aflaatbrieven in 1607, 1614, 1628 en 1646. Vooral de processie op Paasmaandag kent een zeer groot succes: in 1608 doen er 6.000 mannen mee, vrouwen en kinderen niet meegerekend; in 1611 telt men 19 à 20.000 pelgrims. Daarbij moet men bedenken dat Maastricht in 1611 ongeveer 12.400 inwoners telde. De magistraat van Maastricht verleende een financiële bijdrage voor het drukken van devotieprentjes, en nam ook voltallig deel aan de jaarlijkse processie. De processie van Paasmaandag Deze processie van Paasmaandag is dus de oorspronkelijke Bidweg. Ze moet in de 16 e  en de 17 e  eeuw zeer indrukwekkend geweest zijn. Het was geen triomfantelijke tocht, maar voor het grootste gedeelte een boete- en smeekprocessie, in de geest van de Middeleeuwen. De deelnemers waren boetelingen. Maar het is tegelijk ook een “ stadsprocessie ” . Pater Sedulius geeft er een aangrijpende beschrijving van. Het gebeuren speelt zich af in het eerste Minderbroedersklooster aan de Sint-Pieterstraat. Op Paaszaterdag neemt de pater koster het beeld van het altaar en plaatst het op een draag-bare troon vóór de afscheiding van de Mariakapel. Daar blijft het staan tot op Eerste Paasdag. Op die dag worden de Vespers gezongen om 2 uur. Na afloop trekken de kloosterlingen, met het kruis voorop en vergezeld van een grote massa volk in processie naar het beeld in de zijbeuk van de kerk, en brengen het naar het middenschip onder het zingen van het oude Paaslied Regina coeli  ( ‘ Koningin des Hemels verheug U ’ ). In het middenschip blijft de beeltenis op de draagtroon staan, vóór de koorafscheiding, het jubé (nog altijd aanwezig in de Franciscanenkerk, het tegenwoordige Rijksarchief), en terwijl de franciscanen zich naar het priesterkoor begeven voor het bidden van de completen, stroomt het volk rondom het beeld samen. En dat duurt zo heel de nacht zonder onderbreking. Kinderen, jonge mensen, mannen en vrouwen, slechts in wollen of linnen gekleed, komen blootsvoets het beeld bezoeken en vereren. Sommigen, in plaats van er omheen te lopen, kruipen er zelfs op hun knieën omheen, als boetedoening, en dat niet één keer, maar meerdere malen. Zij werpen zich plat ter aarde en kussen de grond. Ook wordt de Bidweg gelopen, individueel of in groepen. Velen doen het met brandende fakkels in de hand, sommigen lopen de Bidweg kruipend op de knieën, of van top tot teen gestoken in een ijzeren harnas, vaak ook de voeten belast met zware, ijzeren ketens. Zo brengen honderden de nacht door die aan de processie voorafgaat. 4  Ad Welters,  Legenden van de Sterre der Zee  (Maastricht 1940), p. 23-31.    4 Op Tweede Paasdag wordt om 8 uur in de kloosterkerk een preek gehouden, en om 9 uur wordt de hoogmis als votiefmis van de H. Maagd op het hoogaltaar opgedragen. Intussen zijn ook alle gemeenteraadsleden, de magistraat en de notabelen in het klooster bijeengekomen en begeven zij zich naar het priesterkoor. Tegen het einde van de Mis worden de koordjes van St. Franciscus uitgedeeld aan degenen, die voor die heilige een bijzondere verering hebben. Zij dragen die duidelijk zichtbaar boven hun kleren, dwars over schouder en borst. Na de hoogmis wordt op het plein vóór de kerk en in de gangen van het klooster door enkele paters de processie opgesteld. De 1 e  groep. Een van de paters gaat voorop met het kruis, gevolgd door een grote menigte mannen, vrouwen en kinderen, die in een rij lopen en een kruis dragen. Slechts in wol of linnen gekleed en blootsvoets, ieder een fakkel in de hand, trekken zij als openbare boetelingen mee. Heel de weg volharden zij in diep stilzwijgen. Ook zijn er moeders met kindertjes aan de hand, die nauwelijks kunnen lopen, of zuigelingen op de arm. Een oude vrouw, die nog elk jaar was meegetrokken, maar wegens ziekte en ouderdom niet meer kan lopen, laat zich, om haar belofte te vervullen, op een draagbed meevoeren. 2 e  groep. Als tweede groep achter het kruis volgden de leden van de Broederschap der Geselaars, die aan de zorg en leiding van de Jezuïeten (later de Dominicanen) waren toevertrouwd, in boetezakken gehuld, het gezicht bedekt en blootsvoets. In 1608 trokken meer dan 1.000 boetelingen mee, waarvan velen, om niet herkend te worden, ijzeren helmen droegen. 3 e  groep. Dan volgt het tweede kruis, met daar achter alle religieuzen van de stad, capucijnen, begaarden, kruisheren, augustijnen, dominicanen en Minderbroeders. Daarbij sluiten zich de gelovigen aan die niet tot de gemeenteraad of de Broederschap behoren. 4 e  groep. Achter hun vaandel volgt nu de broederschap van de flambouwdragers, allen met brandende kaarsen in de hand. In hun midden wordt door vier Minderbroeders het Maria-beeld gedragen, voorafgegaan en gevolgd door twee kapelmeesters. Tussen de rijen van de Broederschap een groep gepantserde mannen, die zich onder gelofte daartoe hadden verplicht voor één of voor een aantal jaren. In 1608 werden er 86 geteld, bijna allen met fakkels in de hand, van top tot teen gestoken in een ijzeren harnas, waaronder zij slechts een lendendoek droegen. De meesten sleepten bovendien aan hun rechtervoet een zware ijzeren ketting mee om het lopen te bemoeilijken. Hun linnen lendendoeken dropen van het bloed door het schuren van het ijzeren harnas. Anderen strooiden ter ere van Christus en zijn Moeder kruiden, bladeren en kleurige welriekende bloemen. 5 e  groep. Daarna volgden de dekens van de gilden, dan het hele college van de magistraat, vervolgens de kanunniken van de beide kapittels en de seculiere geestelijkheid die onmiddellijk aan het Allerheiligste voorafgingen. De processie werd afgesloten door de gouverneur van de stad, de Landcommandeur van Alden Biesen, heel de adel van stad en omstreken, en een grote menigte pelgrims. Teruggekeerd in de kerk werd het beeld weer geplaatst in de rechter zijbeuk, vóór de afscheiding van de Mariakapel als op de dag voor Pasen. Daar zong men een antifoon  ,  en werd de zegen met het Allerheiligste gegeven, die daarna nog eens werd gegeven in het koor.    5 Route van de Bidweg, vanuit de Eerste Franciscanenkerk aan de Sint-Pieterstraat, sinds het begin tot 1639. De oude route van de Bidweg De processie van Paasmaandag is dus de voorloper van de heden nog bestaande Bidweg. De route heeft in de loop der eeuwen enkele kleine wijzigingen gekend. Volgens het Memoriale van de gardiaan liep de Bidweg vanuit de franciscanenkerk aan de Sint-Pieterstraat: “ Wyt ons kerck, door het Heyestraetien, neffens de Bogaerden, daer naer de rechtehandt inslaende naer Ste Anne-Cloosterken, neffens St. Jacobs Capelle, door de gehiele Breystraet, voorby der Jesuyten, St. Nicolaes ende Ons L. Vrouwekercken, en dan neffens de moutmeulen, over de steene brugge naer ons kercke ”  ,  dus volgens de route: Maastrichter Heidenstraat, Witmakersstraat, Kapoenstraat, Sint- Jacobsstraat, Bredestraat, Onze-Lieve-Vrouweplein, Koestraat, Stenenbrug, en vandaar terug naar de Minderbroederskerk. 5   Staatse periode Zoals gezegd hangt de historie van de Bidweg ten nauwste samen met de historie van het beeld van de Sterre der Zee, dat in de loop van de geschiedenis meermalen is verplaatst. Een belangrijk jaar is in dit verband 1632, jaar van de inname van de stad Maastricht door 5  Utrecht, Rijksarchief, archief Minderbroeders, Memoriale gardiaan, inv.nr. 3479.
Recommended
View more...
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks